Van: "Haye van den Oever" <hvdoever@concepts.nl>
Aan: "Paul Waayers" <waayers@planet.nl>
Onderwerp: CD-ROM
Datum: donderdag 15 augustus 2002 5:45

Beste Frans,

Hoewel ik nog enkele weken in Den Haag verblijf, moest ik afgelopen vrijdag 
even in Leiden zijn, en bij die gelegenheid trof ik versie 1.0 van de bij 
het boek behorende CD-ROM aan, waarvoor dank! Ik bekijk de afbeeldingen 
momenteel op de PC van mijn zus en wil graag alvast enkele opmerkingen 
maken. Ik beschik hier over een scanner, doch helaas niet over de in mijn 
bezit zijnde foto's van Bal lampen en toestellen die wellicht interessant 
zijn voor jou. Niettemin ben ik mogelijk toch nog in de gelegenheid binnen 
enkele weken een en ander te scannen en per email te sturen.

001-02.TIF:

Dit is kennelijk het Bal 'Simplex' toestel dat zich in de collectie van het 
Universiteitsmuseum Utrecht bevindt. Wellicht is het mogelijk hiervan een 
goede kleurenfoto te maken. Interessant is dat de lamp hier met 
klemcontacten aan de zijde van de spoel is bevestigd (op deze foto niet 
goed te zien). Eerdere toestellen van het type Simplex (afgebeeld in de Bal 
prijscourant van januari 1919) waren nog voorzien van schroeffittingen 
(jouw afbeelding 001-02B.TIF). Kennelijk gaat het hier om een toestel dat 
in het voorjaar van 1919 is geproduceerd, want zoals eerder uiteengezet was 
Bal omstreeks juni 1919 al geheel en al overgeschakeld op de produktie van 
'Avia' toestellen.

001-09.TIF:

Kennelijk is deze afbeelding overgenomen uit het artikel van P.A. de Boer 
in RE van maart 1977 (?). Het afgebeelde toestel is in het bezit van het 
Omroepmuseum (in bruikleen van het Postmuseum) dus ook hier zou ik willen 
voorstellen een goede kleurenfoto te maken. Overigens is het mij nooit 
duidelijk geworden om welk type toestel het hier precies gaat, want het 
komt niet voor in de bewaard gebleven prijscouranten van Bal. Op grond van 
de klemfittingen en de omstandigheid dat het niet voorkomt in de 
prijscouranten van augustus 1918 en januari 1919 zou je echter kunnen 
vermoeden dat dit toestel eveneens in de eerste helft van 1919 is 
vervaardigd, en dus niet in 1918 zoals het bijschrift suggereert.

001-10.TIF:

Dit is als ik me niet vergis het toesteltype L.J.5 zoals afgebeeld in de 
Bal prijscourant van januari 1919. De oorspronkelijke foto op glasplaat is 
bewaard gebleven (in het bezit van Leo Bal jr.), en het lijkt me dan ook 
beter om te trachten hiervan een goede scan te verkrijgen. Ik beschik zelf 
over een redelijk goede afdruk (gemaakt van een negatief aanwezig in het 
dossier Bal in het Omroepmuseum) en zal, als ik daartoe in de gelegenheid 
ben, proberen deze voor je te scannen.

BAL-02.TIF:

De hier door de drukker gebruikte foto is bewaard gebleven. Originele foto 
ca. 30 x 20 cm in dossier Bal, Omroepmuseum. Probeer hiervan een scan te 
maken. Op de originele foto is, als ik me niet vergis, goed te zien dat de 
fittingen niet van een opdruk zijn voorzien. Ironisch: bij ons bezoek aan 
het Omroepmuseum d.d. 11 februari j.l. viel het mij op dat in het 
buizenkabinet gebruik was gemaakt van dze foto als illustratie van ... de 
Philips-IDZ .

BAL-03.TIF:

Dit is een mij tot nog toe onbekende foto van een Bal toestel. Waar heb je 
deze foto precies vandaan? Interessant is dat de lamp en fittingen op deze 
foto precies dezelfde lijken te zijn als op de foto op glasplaat van het 
T.B.B. toestel. De lamp is op het matglas voorzien van de tekst "BAL" en 
ook de beide fittingen van de lamp zijn voorzien van opschriften, dit in 
tegenstelling tot de lamp op de foto in het tentoonstellingsnummer van 
Radio Nieuws (jouw afbeelding BAL-02.TIF). Wat verder opvalt is het gebruik 
van een verloopstekker aan de bovenzijde van de lamp (met de aansluitingen 
voor rooster en plaat), terwijl in de opstellingen die te zien zijn in het 
tentoonstellingsnummer van Radio Nieuws nog uitsluitend gebruik werd 
gemaakt van mignon fittingen. Aangezien de beide schroeffittingen van de 
Bal lampen rechtsdraaiend zijn was het hier niet mogelijk de lamp te 
verwijderen zonder de aansluitdraden van de bovenste schroeffitting los te 
maken. Bal moet zich al snel hebben gerealiseerd dat dit onpraktisch was en 
daarom zijn overgegaan op het gebruik van een verloopstekker, wat als 
belangrijk voordeel had dat het ontwerp van de lamp zelf ongewijzigd kon 
blijven (Corver heeft erop gewezen dat juist het gebruik van de twee 
schroeffittingen fabricage mogelijk maakte in een eenvoudig fabriekje voor 
gewone verlichtingslampen).

Op grond van de opdruk op de fittingen is de lamp op deze foto kennelijk al 
een exemplaar uit de serieproductie, dit in tegenstelling tot de lampen op 
de foto's in het tentoonstellingsnummer van Radio Nieuws resp. de lampen 
zoals die op de tentoonstelling zelf waren te zien. Voorts moet deze foto 
op grond van de verloopstekker later zijn ontstaan dan de foto's in het 
tentoonstellingsnummer die naar alle waarschijnlijkheid in de tweede helft 
van februari 1918 zijn gemaakt. Anderzijds weten we dat de Bal lampen al 
heel snel, waarschijnlijk in de loop van de maand mei 1918, met gewoon glas 
werden geleverd. Het onstaan van deze foto is aldus met tamelijk grote 
zekerheid te dateren in de maand april 1918.

Het firmaplaatje met het 3-regelig opschrift Electro Tech. Bureau / BAL / 
BREDA, tenslotte, is op deze foto eveneens hetzelfde als op de mij reeds 
bekende foto van het T.B.B. toestel. Merk echter op dat op deze foto het 
firmaplaatje voor de gelegenheid gewoon los tegen de voorzijde van het 
plankje is gezet! Mogelijk is dat gedaan omdat het andere firmaplaatje op 
de bovenzijde van het plankje op de foto toch niet leesbaar zou zijn.

Naar ik inmiddels heb begrepen bestaat de mogelijkheid dat ook Marjorie 
Bal, een dochter van Leo Bal jr., nog in het bezit is van enige glasplaten 
met daarop foto's van toestellen van Bal. Het lijkt me daarom de moeite 
waard om daarover rechtstreeks met haar contact op te nemen. Adres:

Marjorie Bal
Jac. van Lennepstraat 281 h
1053 JG Amsterdam
tel. 020  612 74 45

Bijzonder interessant vond ik de foto's van de Avia toestellen, aangezien 
afbeeldingen hiervan uitermate schaars zijn. Als ik het goed heb begrepen 
heb je een NVHR lid getraceerd dat in het bezit is van een Avia toestel. Is 
dit soms het toestel afkomstig uit de boedel van de familie Regout te 
Maastricht waarover vroeger wel eens iets is geschreven in het tijdschrift 
van de NVHR?

Inmiddels heb ik een deel van je boek gelezen, en helaas is mij daarbij 
toch wel een storend foutje opgevallen (afgezien van de onjuiste datering 
bij afb. 8 op blz. 22 die je zelf al signaleerde). Op blz. 28 staat bij 
afb. 18 eveneens een foutieve datering (november 1917) van de afgebeelde 
Holland lamp, terwijl in de tekst (blz. 29, vgl. blz. 41) wordt gesteld dat 
de betreffende lampen in 1923 en 1924 voor het publiek verkrijgbaar waren. 
Een kwart eeuw geleden is dezelfde fout al gemaakt door Tyne, Saga of the 
Vacuum Tube, en Kaleveld (in: D.W. Rollema, Vijftig jaar VERON, Honderd 
jaar Radio) heeft in 1995 de foutieve datering van Tyne overgenomen en daar 
de conclusie aan verbonden de uiterlijke vorm van de Bal lampen zou zijn 
genspireerd door de vroege 'Holland' lampen. Jammer, want dit maakt de 
toch al warrige discussie over de herkomst van de typisch Nederlandse vorm 
van de vroege ontvanglampen met de twee mignon schroeffittingen (wie 
kopieerde wie? - blz. 31) er niet duidelijker op. Zelf ben ik, om redenen 
die ik eerder heb beargumenteerd, van mening dat het idee voor de buisvorm 
met de twee mignonfittingen waarschijnlijk afkomstig is geweest van Bal. Er 
is ook geen enkel tastbaar bewijs dat iemand anders in Nederland nog vr 
de tentoonstelling van maart 1918 dergelijke buisvormige lampjes met twee 
mignonfittingen heeft vervaardigd of heeft doen vervaardigen.

Haye van den Oever 

 